Zagrożenia biologiczne na oczyszczalni ścieków
Od ponad roku jesteśmy bombardowani dziesiątkami informacji, zaleceń, ograniczeń i statystyk, dotyczących pandemii i związanych z koronawirusem SARS-CoV-2. Być może nie wszyscy zdają sobie z tego sprawę, ale dla pracowników, obsługujących urządzenia na oczyszczalni ścieków komunalnych, reżim sanitarny to chleb powszedni. Chcemy podzielić się z Państwem informacjami na temat zagrożeń biologicznych, które są naszą codziennością.
Oczyszczalnie ścieków to miejsca, służące ochronie środowiska. Jednak zanim przetworzymy ścieki na produkty przyjazne przyrodzie, mamy bezpośredni kontakt z zanieczyszczeniami i odpadami, negatywnie wpływającymi na środowisko pracy, a tym samym na pracowników. Szkodliwość ta jest zależna od wielu czynników, między innym od wielkości oczyszczalni ścieków, ilości i składu biologicznego oczyszczanych ścieków, sposobu prowadzenia procesu oczyszczania ścieków, a nawet od warunków meteorologicznych i przyrodniczych. Ścieki oraz niezdezynfekowane osady ściekowe są siedliskiem ogromnej liczby mikroorganizmów: wirusów, bakterii, grzybów, glonów, pierwotniaków, a także robaków pasożytniczych (w formie dojrzałych osobników, jaj czy cyst) oraz produktów ich rozpadu (endotoksyny, glukany). Niektóre z tych mikroorganizmów są eliminowane w procesie tlenowego oczyszczania ścieków, inne przechodzą jednak do osadów ściekowych i mogą przeżyć od kilku do kilkudziesięciu dni. W skrajnych przypadkach zachowują swoją wirulentność (zdolność do wywołania infekcji) nawet do kilku lat.
Wymienione czynniki biologiczne mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie pracowników obsługi oczyszczalni. Do infekcji może dojść drogą oddechową – poprzez wdychanie bioareozolu powstającego w procesie odbioru i przetwarzania ścieków, drogą pokarmową – przez skażony biologiczne pokarm lub przeniesienie zanieczyszczeń do układu pokarmowego brudnymi rękami, a także przez skórę.
Infekcyjne gatunki wirusów występujących w ściekach, to: polio, Coxsackie (zapalenie spojówek, zapalenie mięśnia sercowego), ECHO (zapalenie opon mózgowych), Rotawirusy (stany zapalne żołądkowo-jelitowe), Adenowirusy (nieżyt nosa i gardła), Norwalk (stany zapalne żołądkowo – jelitowe) oraz HAV (wirusowe zapalenie wątroby typu A), HIV (zespół nabytego braku odporności) i HCV (wirusowe zapalenie wątroby typu C). Wirusowe zapalenie wątroby jest jednym z najbardziej niebezpiecznych schorzeń, których źródłem mogą być ścieki. Wirusy te są odporne na czynniki chemiczne i fizyczne, a zakażenie następuje drogą pokarmową (wirusowe zapalenie wątroby typu A) lub przez uszkodzoną skórę (wirusowe zapalenie wątroby typu B i C).
Bakterie to bardzo zróżnicowana grupa mikroorganizmów. Mogą powodować zatrucia i symptomy alergii u pracowników oczyszczalni. Do najczęściej spotykanych rodzajów bakterii należą: ziarniniaki, pałeczki, gronkowce, paciorkowce oraz ziarniniaki Grama-ujemne. W normalnych warunkach środowiskowych, to znaczy przy niskich stężeniach bakterii, nie stanowią zagrożenia. Są jednak gatunki, które wykazują właściwości chorobotwórcze – gronkowce hemolizujące, paciorkowce hemolizujące, Helicobacter pylori, Legionella pneumophila i Salmonella spp. Endotoksyna, znajdująca się w bakteriach Grama-ujemnych, ma działanie silnie toksyczne i decyduje o właściwościach patogennych bakterii. Te związki aktywne biologicznie mogą być przyczyną wysokiej temperatury, trudności w oddychaniu, zmiany liczby leukocytów we krwi, hipoglikemii, hipotensji wstrząsu oraz mogą zaostrzyć przebieg astmy oskrzelowej.
Kolejną grupą mikroorganizmów, należących do czynników biologicznych na oczyszczalni są grzyby, a w szczególności grzyby pleśniowe, będące przyczyną wielu groźnych chorób: dermatozy skórne i głębokie, schorzenia układu oddechowego, mikotoksydozy oraz zatrucia związkami lotnymi. Ta grupa mikroorganizmów jest częstym czynnikiem alergizującym, mającym wpływ na rozwój astmy, alergiczne nieżyty górnych dróg oddechowych, zapalenie spojówek i nieżytu układu pokarmowego. Mikotoksyny to metabolity uboczne, które powodują zapalenie skóry oraz zatrucia z objawami bólu głowy, biegunki, zaburzenia mechanizmów immunologicznych oraz uszkodzenia wątroby i nerek. Istnieje grupa mikotoksyn, która ma działanie mutagenne i rakotwórcze. Niektóre mikotoksyny wywołują zaburzenia w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego.
Robaki pasożytnicze w ściekach i osadach komunalnych mogą występować w postaci form dojrzałych, jaj i cyst. Największe zagrożenia chorobotwórcze dla pracowników oczyszczalni ścieków stanowią: tasiemiec bąblowcowy, tasiemiec uzbrojony, tasiemiec nieuzbrojony, motylica wątrobowa, lamblia, węgorek jelitowy oraz glista psia.
Pomimo tylu zagrożeń, z jakimi mamy do czynienia w procesie oczyszczania ścieków, do tej pory nie odnotowaliśmy żadnych zakażeń wśród pracowników. Przestrzegając zasad BHP i zaleceń reżimu sanitarnego możemy skutecznie unikać infekcji.
Na koniec warto jeszcze dodać, że na obecnym poziomie wiedzy nie jest znane ryzyko przenoszenia koronawirusa SARS-CoV-2 w ściekach. Jednak na podstawie danych z poprzednich epidemii, wywołanych przez inne koronawirusy oczekuje się, że ryzyko transmisji będzie niskie. Nie ma dowodów, aby pracownicy oczyszczalni zapadli na Ciężki Ostry Zespół Oddechowy (SARS), powodowany przez koronawirusa, który spowodował epidemię w 2003 r. WHO wskazuje, że pracownicy oczyszczalni ścieków muszą restrykcyjnie przestrzegać podstawowych zasad higieny. Ponadto każdy z kolejnych etapów oczyszczalnia ścieków powoduje zmniejszenie potencjalnego ryzyka związanego z transmisją przenoszenia koronawirusa SARS-CoV-2.
Bibliografia:
- M. Gołofit-Szymczak, L. Zapór: „Zagrożenia biologiczne w oczyszczalniach ścieków”; BEZPIECZEŃSTWO PRACY, 3/2007.
- A. Nowojewski, W. Mniszek: „Analiza narażenia zawodowego pracowników oczyszczalni na szkodliwe czynniki biologiczne w typowej miejskiej oczyszczalni ścieków”; ZESZYTY NAUKOWE WYŻSZEJ SZKOŁY ZARZĄDZANIA OCHRONĄ PRACY W KATOWICACH, Nr 1(2)/2006, s. 7-34.
- Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera: „Zalecenia dla oczyszczalni ścieków”, Łódź, 8.04.2020 r.
